Biografia Drukuj

Marek STACHOWSKI (urodzony 21 marca 1936 w Piekarach Śląskich, zmarł 3 grudnia 2004 w Krakowie), kompozytor, teoretyk muzyki, pedagog. Edukację muzyczną rozpoczął w 1952, w klasie fortepianu Stanisława Czernego w szkole muzycznej I stopnia w Krakowie. Od 1954 kontynuował naukę gry na tym instrumencie w Państwowej Średniej Szkole Muzycznej w Krakowie (również pod kierunkiem S. Czernego). Studia muzyczne odbywał w krakowskiej Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej – początkowo kształcąc się w dziedzinie teorii muzyki. W 1963 podjął naukę kompozycji w klasie Krzysztofa Pendereckiego. Po uzyskaniu dyplomu w 1968 rozpoczął pracę dydaktyczną w macierzystej uczelni. W 1975 wykładał kompozycję na University of Yale w USA, w latach późniejszych wielokrotnie prowadził kursy oraz seminaria kompozytorskie (m.in. w Durham University, Wielka Brytania 1978; w Bilthoven, Holandia, 1979; w Amsterdamie, w ramach festiwalu fundacji Gaudeamus 1984; w Rubin Academy of Music and Dance w Jerozolimie 1987; kilkakrotnie w Royal Academy of Music w Londynie, w Cardiff University, w Bristol University i wielu innych). W 1985 był moderatorem Międzynarodowych Wakacyjnych Kursów dla Młodych Kompozytorów w Kazimierzu nad Wisłą. W latach 1970 – 1979 wykładał w Katedrze Muzykologii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Od 1979 prowadził klasę kompozycji w krakowskiej Akademii Muzycznej. W latach 1993 – 1999 kierował tą uczelnią jako rektor (przez dwie kadencje z rzędu), w roku 2002 został wybrany ponownie na to stanowisko – pełnił je aż do śmierci. Marek Stachowski należy do najwybitniejszych polskich kompozytorów ostatniego ćwierćwiecza, jego dorobek twórczy – stanowiący około pięćdziesięciu opublikowanych dzieł – zajmuje poczesne miejsce w historii muzyki współczesnej naszego kraju.


 

STACHOWSKI Marek (ur. 21 marca 1936, Piekary Śląskie, zm. 3 grudnia 2004, Kraków), kompozytor, teoretyk muzyki, pedagog. Edukację muzyczną rozpoczął w 1952, w klasie fortepianu Stanisława Czernego w szkole muzycznej I stopnia w Krakowie. Od 1954 kontynuował naukę gry na tym instrumencie w Państwowej Średniej Szkole Muzycznej w Krakowie (również pod kierunkiem S. Czernego). Studia muzyczne odbywał w krakowskiej Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej – początkowo kształcąc się w dziedzinie teorii muzyki. W 1963 podjął naukę kompozycji w klasie Krzysztofa Pendereckiego. Po uzyskaniu dyplomu w 1968 rozpoczął pracę dydaktyczną w macierzystej uczelni. W 1975 wykładał kompozycję na University of Yale w USA, w latach późniejszych wielokrotnie prowadził kursy oraz seminaria kompozytorskie (m.in. w Durham University, Wielka Brytania 1978; w Bilthoven, Holandia, 1979; w Amsterdamie, w ramach festiwalu fundacji Gaudeamus 1984; w Rubin Academy of Music and Dance w Jerozolimie 1987; kilkakrotnie w Royal Academy of Music w Londynie, w Cardiff University, w Bristol University i wielu innych). W latach 1970 – 1979 wykładał w Katedrze Muzykologii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Od 1979 prowadzi klasę kompozycji w krakowskiej Akademii Muzycznej. W latach 1993 – 1999 kierował tą uczelnią jako rektor (przez dwie kadencje).

 

Marek Stachowski należy do najwybitniejszych polskich kompozytorów ostatniego ćwierćwiecza, jego dorobek twórczy – stanowiący około pięćdziesięciu opublikowanych dzieł – zajmuje poczesne miejsce w historii muzyki współczesnej naszego kraju.

Stylistyka muzyki Stachowskiego ewoluowała zasadniczo równolegle do rozwoju muzyki polskiej po 1956 roku. Tym niemniej język muzyczny kompozytora kształtował się głównie w oparciu o aktualne nurty estetyczne. Jednak własne preferencje oraz doświadczenia wyniesione z rozwijania swojego warsztatu kompozytorskiego były dla niego najważniejszymi czynnikami, decydującymi o wyborze środków.

Pomimo czytelnych wpływów estetycznych niejako „z zewnątrz”, styl muzyki Stachowskiego nieodmiennie zachowuje silny pierwiastek oryginalności, co przemawia za uznaniem postawy estetycznej kompozytora za wysoce indywidualną.

W twórczości Marka Stachowskiego można wyróżnić dwa główne okresy stylistyczne, przedzielone bardzo wyrazistą cezurą pomiędzy 1975, a 1976 rokiem. Pierwszy z nich to okres „awangardowy”, obejmujący dzieła utrzymane przeważnie w estetyce sonorystycznej. Zainteresowanie kompozytora problematyką brzmieniowości przejawiało się – podobnie, jak w przypadku dużej części innych polskich twórców – eksploracją możliwie największej palety barw dźwiękowych, a także dążeniem do poszerzenia zasobu efektów instrumentalnych. Stachowski, pozostając pod dość dużym wpływem muzyki Krzysztofa Pendereckiego – swojego mistrza – nie ograniczał się do rozwiązań już znanych i w pewnym sensie obiegowych, próbując wprowadzać własne innowacje.

W pierwszym większym dziele wokalno-instrumentalnym, Neuzis II z 1968 roku – utworze przeznaczonym na chór mieszany i oryginalnie dobrany zespół instrumentalny – kompozytor zastosował m.in. ciekawy efekt polegający na wykorzystaniu chóru jako źródła odgłosów niewokalnych (np. szelest papierkami, etc.). Pieczołowitość Stachowskiego w poszukiwaniach nowych rozwiązań sonorystycznych widoczna jest zwłaszcza w utworach orkiestrowych z tego okresu – Musique solennelle czy Poème sonore. Dzieła te są przykładem indywidualnego traktowania możliwości brzmieniowych tkwiących w rozbudowanym aparacie symfonicznym, nieco odmiennego od techniki Pendereckiego. Sfera brzmieniowości nabiera tutaj istotnego znaczenia w aspekcie formotwórczym - proces budowania przebiegu napięć opiera się bowiem na fluktuacji barw, nie zaś na zestawianiu kolejnych kompleksów („bloków”) brzmieniowych. W dużych utworach wokalno-instrumentalnych dochodzi jeszcze warstwa chóralna, wykorzystywana również w sposób sonorystyczny, z uwzględnieniem możliwości zawartych w tekście (wspomniane Neuzis II czy Śpiewy thakuryjskie). Sposób posługiwania się sferą kolorystyczną jako elementu „napędzającego” rozwój narracji zdradza zmysł formalny wysokiej klasy. Staranność w konstruowaniu architektury utworów uderza zwłaszcza w powstających równolegle wczesnych dziełach kameralnych Stachowskiego – Musica per quartetto d'archi, Audition czy wreszcie II Kwartet smyczkowy, stanowiący niewątpliwie ukoronowanie twórczości kameralnej pierwszego okresu.

Kompozytor rezygnuje w wymienionych utworach z epatowania odbiorcy bogactwem palety brzmień celem uwypuklenia przebiegu formy – dzięki uzyskanej w ten sposób przejrzystości rozwoju narracji osiągnięta zostaje znaczna spójność i zwartość konstrukcji formalnej.

W 1976, rok po ukończeniu Poème sonore, szczytowego dzieła etapu sonorystycznego w procesie ewolucji stylu Stachowskiego, w twórczości kompozytora następuje istotny przełom estetyczny. Dokonuje on wówczas daleko idącego przewartościowania swojej dotychczasowej postawy, rezygnując z priorytetu brzmieniowości. Na plan pierwszy wysuwa się sfera melodyczna i harmoniczna, w rozumieniu wręcz tradycyjnym, typowym dla schyłkowego okresu panowania systemu dur-moll. Szczególnie ważnym elementem staje się interwalika linii melodycznych – kompozytor przywraca tu ideały m.in. Debussy’ego czy Ravela, starannie dobierając interwały, z których największego znaczenia nabiera tercja mała oraz tryton. W Ptakach – utworze przeznaczonym na sopran i 4 instrumenty – owe interwały odgrywają nawet kluczową rolę w budowaniu poetyckiej atmosfery dzieła. Wraz z przywróceniem „do łask” tradycyjnej hierarchii poszczególnych komponentów muzyki, w twórczości Stachowskiego pojawia się predylekcja do wykorzystywania elementów idiomatyki neoklasycystycznej czy neoromantycznej. Sztandarowym niejako przykładem jest Divertimento – wirtuozowski utwór napisany w 1978 dla stworzonej podówczas przez Jerzego Maksymiuka Polskiej Orkiestry Kameralnej. Utwór przeznaczony na nieduży, homogeniczny skład smyczkowy, jest błyskotliwym fajerwerkiem, oszałamiającym zróżnicowaniem faktury oraz ruchu. Wrażenie wirtuozerii podkreśla bogata wewnętrznie tkanka kolorystyczna orkiestry smyczkowej. W brawurowym i bezpretensjonalnie popisowym przebiegu Divertimenta odzywa się przekorny duch XVIII – wiecznych divertissement, ponadto - dzięki klarowności narracji i znakomitym wykorzystaniu możliwości wirtuozowskich instrumentarium smyczkowego powstał utwór nawiązujący do najlepszych tradycji neoklasycystycznych. Słuchając Divertimenta można odnaleźć echa twórczości Grażyny Bacewicz (Koncert na orkiestrę smyczkową) czy Michała Spisaka (Serenada). Jest to jednak tylko jedno z oblicz muzyki Stachowskiego, dominujące w dwóch pierwszych częściach dzieła. Podobną klarowność przebiegu można odnaleźć w nieco późniejszych utworach przeznaczonych dla orkiestry smyczkowej – w Koncercie wiolonczelowym skomponowanym w 1988 dla Borisa Pergamenschikowa oraz w Sonacie per archi z roku 1991. Obydwa dzieła cechuje ponadto bardzo wyrafinowana harmonika, często bazująca na skali „półton – cały ton” (zawierającej notabene szereg równoległych tercji małych). Innego z kolei rodzaju pokrewieństwo stylistyczne z minionymi trendami obecne jest w utworach przeznaczonych na bardziej rozbudowane zespoły wykonawcze – m.in. w Odach safickich oraz nastrojowym nokturnie Z księgi nocy I. Pojawia się tu bowiem wyraźna inklinacja do impresjonistycznej aury emocjonalnej, nasuwającej skojarzenia z wysmakowanym klimatem dzieł Ravela. Nawiązania do muzyki francuskiej zachodzą oczywiście nie w postaci bezpośrednich analogii, lecz w sferze dalekiego echa impresjonistycznej atmosfery zmysłowości i dźwiękowego wyrafinowania.

Omawiając ewolucję stylistyczną twórczości Marka Stachowskiego na przestrzeni minionych dwudziestu lat nie sposób pominąć bardzo istotnej cechy rozwoju estetyki kompozytora, jaką jest stały, choć powolny proces redukcji zasobu wykorzystywanych środków technicznych. Tendencja do oszczędnego ich stosowania ulega stopniowemu nasileniu, choć występuje w zróżnicowany sposób – w zależności od gatunku dzieła. W muzyce orkiestrowej zaznacza się ona mniej wyraźnie, a także nieco później, niż w utworach kameralnych – np. w skomponowanym w 1980 Quartetto da ingresso na kwartet smyczkowy jej obecność wydaje się raczej oczywista, natomiast powstała rok później symfoniczna Choreia to dzieło imponujące bogactwem zastosowanych rozwiązań i rozmachem narracji (szczególnie w finałowym fragmencie drugiej części). Porównując inną, analogiczną chronologicznie „parę” utworów z późniejszych lat – np. III Kwartet smyczkowy z 1988 i Z księgi nocy I (1990) – napotykamy już dużo mniejsze różnice w zakresie użytych środków warsztatowych – dobranych przy tym bardzo uważnie i starannie. Nowsze pozycje z listy dzieł Stachowskiego wykazują jeszcze większy stopień redukcji poszczególnych składników dzieła muzycznego, kompozytor zdaje się coraz bardziej dbać o ograniczenie środków do niezbędnego minimum. Uzyskana w ten sposób klarowność muzyki służy uwypukleniu pierwiastka uczuciowego, jakkolwiek twórca Chorei niezmiennie zachowuje emocjonalny dystans i powściągliwość – nawet w dziełach bezpośrednio zainspirowanych poezją. Pewnego rodzaju efektem ubocznym jest oddalenie się postawy estetycznej Stachowskiego od współczesnych prądów w muzyce europejskiej, sam kompozytor przyznał się w 2001 roku do stylistycznego „kroku w tył”.

W istocie – najnowsze jego utwory, m.in. Recitativo e la preghiera, Adagio ricordamente czy Trio klarnetowe stanowią niezaprzeczalny ukłon w stronę tradycji pierwszej połowy XX wieku. Jest to jednak bez wątpienia świadoma decyzja dojrzałego twórcy, konsekwentnie rozwijającego swój warsztat kompozytorski oraz idiom stylistyczny – krok służący podsumowaniu własnej drogi.

Już we wczesnych utworach Stachowskiego daje odczuć się dążenie do hierarchizacji środków i znaczny nacisk na uwypuklenie potencjału dramaturgicznego. Kompozytor rezygnuje z epatowania odbiorcy bogactwem palety brzmień celem czytelnego ukształtowania przebiegu formy. Dzięki uzyskanej w ten sposób przejrzystości rozwoju narracji osiągnięta zostaje znaczna spójność i zwartość konstrukcji formalnej. Stachowski dawał wyraz dążeniu do uporządkowania środków, jakkolwiek w sposób daleki od postserialnej spekulatywności, przy tym nie stara się radykalnie unowocześniać języka immanentnego gatunkowi. Wierny swej postawie świadomie przyjmuje pozycję koryfeusza, być może komentatora, w każdym razie nie aspiruje do miana awangardzisty. Taką postawą emanują szczególnie ostatnie utwory kompozytora - w każdym kolejnym dziele daje on własną, czasem nawet intymną interpretację gatunku. Zawsze jest ona jednak mocno zakorzeniona w rudymentach wypracowanej estetyki, przez co tożsamość stylistyczna pozostaje niemal zupełnie niezachwiana.

Równowaga środków i formalna czytelność jest szczególnie mocno odczuwalna na płaszczyźnie syntaktyki – pojawiają się nawiązania do technik imitacyjnych, do wyraźnego dystansowania figury od tła oraz do wykorzystywania możliwości barwnej gry pomiędzy instrumentami w ramach dość homogenicznego medium. Nawet w rozmigotanym feerią barw dźwiękowych Koncercie perkusyjnym bez trudu odnaleźć można silną skłonność do porządkowania pomysłów i nadrzędną ideę konstrukcyjną. A także niebiański ład i autentyczną serenité. Są to cechy indywidualne, funkcjonujące w specyficzny sposób, nie mające odpowiednika w twórczości innych polskich kompozytorów.

 

Do najważniejszych osiągnięć Stachowskiego na tle muzyki europejskiej po 1950 r. należy zaliczyć przede wszystkim twórczość kameralną kompozytora, tyleż obfitą, co wyróżniającą się na tle współczesnych polskich dokonań w tej dziedzinie. Innym, ważnym dokonaniem twórcy, jest wykreowanie nowego gatunku w kategorii muzyki symfonicznej – gatunku nokturnu orkiestrowego, wywodzącego się co prawda z tradycji poematów symfonicznych, lecz naznaczonego zespołem bardzo indywidualnych cech konstytutywnych (cykl Z księgi nocy, inspirowany poezją Rainera Marii Rilkego). Muzyka Stachowskiego, dzięki swej przejrzystości, a także znakomitej równowadze pomiędzy wykorzystanym zasobem środków warsztatowych, a zamierzonym (i osiąganym) ostatecznym efektem wyrazowym, posiada wyjątkowe walory dydaktyczne i może stanowić bardzo cenny “materiał” służący formowaniu się warsztatu początkującego kompozytora. Wysoką rangę pedagogicznych zalet Marka Stachowskiego potwierdza liczne grono jego uczniów – młodych twórców tyleż odmiennych w swoich postawach estetycznych, ile przeważnie dobrze wykształconych i sprawnych technicznie. Do absolwentów klasy kompozycji profesora Stachowskiego należą m.in. Kazimierz Pyzik, Marcel Chyrzyński, Wojciech Widłak, Maciej Jabłoński czy Wojciech Ziemowit Zych.

 

Autor: Maciej Jabłoński, Kraków (2011)